የእንቅስቃሴ ሰዋስው
ማንኛውም ጽሑፍ ከመነበቡ በፊት ምን መጽናት አለበት?
አንድ ሙግት ይቀርባል፦ የሰው ልጅ ታሪክ ሴራ አለው፤ የዚያ ሴራ ሰዋስውም በየትኛውም ቋንቋ አንድ ነው። ማንኛውም ጥንታዊ ጽሑፍ ከመነበቡ በፊት፣ ድርሰቱ ሙግቱ እውነት ከሆነ ምን መጽናት እንዳለበትና ምን እንደሚያወድቀው እንዴት እንደሚጻፍ ያሳያል። ይህ ቅደም ተከተል ከደራሲው የበለጠ ቁም ነገር አለው። መጽሐፉ የተጻፈው ከቋንቋ ሞዴል ጋር በውይይት ነው፤ አንባቢም በውስጡ የሰው የሆነው ምንድን ነው፣ የማሽንስ የሆነው ምንድን ነው ብሎ መጠየቁ ተገቢ ነው። መልሱ ንባቡን ሊረጋገጥ የሚችል ማድረግ ነው፦ መጀመሪያ መስፈርቶቹ፣ የታተሙ ፕሮምፕቶች፣ እና ማንም ያገኘው ይሁን ማንኛውም ማረጋገጫ ሊያሟላው የሚገባው ያው መመዘኛ።
ገቢር I — ሙግቱ
1. በየትኛውም ቋንቋ ያው ታሪክ
ሮቢን በውጭ አገር የሥራ ጉዞ ላይ ሳሉ፣ አንድ የሥራ ባልደረባ በእራት ላይ ሮቢን በጥቂቱ ብቻ በሚያውቁት ቋንቋ ቀልድ ተናገረ። ትርጉሙ ደካማ ነበር፤ ግማሹ ቃላትም አመለጣቸው፤ ነገር ግን ከሌሎቹ የጥሞና ዝምታ በቀልዱ ውስጥ የት እንዳሉ አወቁ፤ ከሁሉም ጋርም በአንድ ቅጽበት ሳቁ። ቀልዱን የተሸከመው ቃላቱ ሳይሆኑ ቅደም ተከተሉ ነበር፦ መንደርደሪያ፣ ጉጉትና በትክክል በሚገባው ጊዜ የመጣ መታጠፊያ። ያው ቀልድ በየትኛውም ቋንቋ ይሠራል፤ ቅርጹ በቃላቱ ውስጥ አይደለምና። ቃላቱ ይለወጣሉ፤ እንቅስቃሴው ግን ይቆያል።
ለዘመናት ከአፍ ወደ አፍ ለተላለፉ ተረቶችም ይህ እውነት ነው። ከቻይና እስከ ፊንላንድ በመቶዎች የሚቆጠሩ የሲንደሬላ ቅጂዎች ይታወቃሉ፤ በእያንዳንዱም ስሞቹ፣ ጫማዎቹ፣ ረዳቶቹና በዓላቱ እንደ ተራኪው ይለዋወጣሉ። ያም ሆኖ እንቅስቃሴው ያው ይቆያል፦ የተበደለች ልጅ፣ ካልተጠበቀ ወገን የሚመጣ እርዳታ፣ ፈተና፣ እና ማንነቷ የሚታወቅበት ቅጽበት። የሕዝብ ሥነ ቃል ተመራማሪዎች እንደዚህ ያሉ በሺዎች የሚቆጠሩ የተረት ዓይነቶችን የመዘገቡት ቃላቱ ባይተርፉም ቅርጹ ከትርጉምና ከድጋሚ ትረካ ስለሚተርፍ ነው። ታሪክ ከቋንቋ ወደ ቋንቋ ይጓዛል፤ እንቅስቃሴውም ሳይለወጥ አብሮት ይጓዛል።
ዓረፍተ ነገርም የራሱ ቃላት የሌሉት ሰዋስው አለው። ቃላቱ፣ ቅጥያዎቹና የቃላት ቅደም ተከተሉ ቢለያዩም፣ እያንዳንዱ ቋንቋ ማን ለማን ምን እንደሚያደርግ የሚናገርበት መንገድ አለው። የፊንላንድ ልጅ ይህን እንደ ቻይና ልጅ በፍጥነት ይማራል፤ አንዳቸውም ለብቻው አይማሩትም፤ እንደ አጠራር ሁሉ ከቋንቋው ጋር ይመጣል። ሰዋስው ቃላት ስፍራቸውን የሚይዙበት ቅደም ተከተል ነው፤ አሮጌም ሆኑ አዲስ ማንኛውንም ቃላት ይሸከማል። ታሪክም ተመሳሳይ ሰዋስው አለው፦ የእንቅስቃሴዎች ቅደም ተከተል፤ ይህም ቃላቱ ምንም ይሁኑ ማንኛውንም ተረት ይሸከማል።
ሰው የራሱን ሕይወት ለጓደኛ ወይም በሥራ ቃለ መጠይቅ ላይ ሲተርክ ይህን ሰዋስው ሳያስተውል ይጠቀማል። የሆነው ነገር በአንድ ነገር ምክንያት ወደሆነ ነገር ይለወጣል፤ ክስተቶችም እንደ መጀመሪያ፣ መታጠፊያ ወይም ውጤት ስፍራቸውን ይይዛሉ። ታሪኮቻቸውን መጀመሪያና አቅጣጫ ያለው ታሪክ አድርገው ለሚተርኩ ቤተሰቦች፣ ሕዝቦችና ሃይማኖቶችም ይኸው እውነት ነው። ይህ ሰዎች ሌላ ማድረግ ስለማይችሉ በክስተቶች ላይ የተደረበ የአተራረክ መንገድ ብቻ ሊሆን ይችላል። ወይም ስለ ክስተቶቹ ራሳቸው አንድ ነገር ሊናገር ይችላል፤ ያኔ ሰዋስው የተራኪው ብቻ ሳይሆን የሚተረከውም ይሆናል።
የዚህ ድርሰት ጥያቄ የሚነሣው ከዚህ ነው። እንቅስቃሴው በየትኛውም ቋንቋ አንድ ከሆነ፣ ታሪክን በእርሱ ማንበብ ይቻላል ወይ፦ የአንድን ሕዝብ ታሪክ ሳይሆን፣ ጥንታዊ ጽሑፎች እንደሚተርኩት የሰው ልጅን ታሪክ? ጥያቄው ትልቅ ነው፤ መላሹ አስቀድሞ በሚያምነው መሠረት አዎ ወይም አይደለም ብሎ በፍጥነት መመለስም ቀላል ነው። ስለዚህ በስሜት ወይም በሥልጣን፣ በደራሲውም ሆነ በትውፊት ሥልጣን አይመለስም። ቀጣዩ ምዕራፍ ሙግቱን ሊወድቅ በሚችል መንገድ ያቀርበዋል፤ መውደቁም እንዴት እንደሚታወቅ ይነግራል።
2. ሙግቱ
የዚህ መጽሐፍ ሙግት ቀላል ነው፤ ውጤቶቹ ግን ቀላል አይደሉም፦ የሰው ልጅ ታሪክ ሴራ አለው፤ የዚያ ሴራ ሰዋስውም በየትኛውም ቋንቋ አንድ ነው። የመጀመሪያው ድርሰት በጥያቄ ተደመደመ፦ ዘመናችን በሰው ሠራሽ አስተውሎት፣ በሥራና በአየር ንብረት ቋንቋ የሚናገረው መሳት አጋጣሚ ነው ወይስ የሴራ ቅርጽ? እንዲህ ያለ ጥያቄ በስሜት ወይም በሥልጣን ሳይሆን በፈተና ብቻ ሊመለስ ይችላል። ስለዚህ ሙግቱ ሊወድቅ በሚችል መንገድ መቅረብ አለበት፤ የሚወድቅበትም ስፍራ አስቀድሞ መሰየም አለበት። ይህ ድርሰት አንድም ጥንታዊ ጽሑፍ ከመከፈቱ በፊት ጥያቄው የሚፈተንበትን መንገድ ይሰጠዋል።
እዚህ ሰዋስው ማለት ቃላቱ ሲለወጡ የሚቆየው እንቅስቃሴ ነው። በግሪክ ትራጄዲ ውስጥ የንጉሥ ውድቀትና በማዕድ ቤት የተረሳ የወተት ካርቶን በተለያዩ ቃላት ይተረካሉ፤ ነገር ግን በእነዚያው ሰባት ደረጃዎች ያልፋሉ። በማዕድ ቤቱ ወተቱ ያልቃል (መቼት)፣ የገበያ ዝርዝሩ ካለፈው ሳምንት ይገለበጣል (ቀስቃሽ)፣ ዝርዝሩ ነገር በነገር ይከተላል (እየጨመረ የሚሄድ ድርጊት)፣ በቦርሳዎቹ ውስጥ ወተት የለም (ተገላቢጦሽ)፣ ሮቢን በዝናብ ውስጥ በእግር ይመለሳሉ (መከራ)፣ በክፍያ ቦታው ላይ ለምን እንደሆነ ያያሉ (መገንዘብ)፣ ወተቱም ማቀዝቀዣው ውስጥ ነው (መፍቻ)፤ ከእነዚህ ሦስቱን አርስጣጣሊስ አስቀድሞ ሰይሟቸዋል፤ በሰባት መከፋፈሉ ግን የዚህ መጽሐፍ የራሱ ነው። እንቅስቃሴው በቃላቱ ላይ ስለማይመሠረት፣ ዘፍጥረት፣ ሮሜና ራእይ ቃሎቻቸው እንግዳ ቢሆኑም እንደ እንቅስቃሴ ሊነበቡ ይችላሉ። ቃላቱ የየራሳቸው ናቸው፤ ሰዋስው ግን የጋራ ነው።
የሰዋስው ቃላት የመጡት ከአርስጣጣሊስ ነው። የመጽሐፉ ርዕስ Peri poiētikēs “ስለ መሥራት” ማለት ነው፤ ትክክል የሆነውን የሚገልጽ አስተምህሮ አልጻፈም፤ ይልቁንም ትራጄዲዎች ተመልካቹን ሲነኩ እንዴት እንደሚሠሩ ገለጸ። በአቴና ተውኔቶችን ተመለከተ፤ በውስጣቸው የሆነውንም መዘገበ፤ ሰዋስው ሰዎች እንዴት መናገር እንዳለባቸው ሳይሆን እንዴት እንደሚናገሩ እንደሚመዘግብ ሁሉ። ቃሎቹ እዚህ የሚስማሙትም ስለዚህ ነው፦ የእንቅስቃሴው እንጂ የማንኛውም ትምህርት ቤት ወይም የእምነት መግለጫ አይደሉም። መጽሐፉ እንደ መሣሪያ እንጂ እንደ ሥልጣን አይዋሳቸውም፤ የእያንዳንዱ ቃል ትርጉምም በ“የእንቅስቃሴ ቃላት” ውስጥ ተሰጥቷል።
ሙግቱ ትልቅ ነው፤ ሊጠረጠርም ይገባዋል። ከዚህ በፊት ብዙዎች በታሪክ ውስጥ ንድፍ አይተው የሚፈልጉትን አግኝተዋል፦ እድገት፣ ውድቀት፣ ዑደቶች፣ የመደብ ትግል ወይም የመለኮታዊ መግቦት እጅ። ታሪክን እንደ ሴራ ማንበብ በቀላሉ ማየት የሚፈልጉትን በውስጡ ማንበብና ሌላውን ሁሉ መተው ይሆናል። ስለዚህ ሙግቱ ብቻውን ዋጋ የለውም፤ ውጤቱ ከታወቀ በኋላ አሳማኝ ንድፍ ሁልጊዜ ሊፈጠር ይችላልና። የዚህን መጽሐፍ ሙግት የሚለየው ብቸኛው ነገር ይዘቱ ሳይሆን የሚፈተንበት ቅደም ተከተል ነው።
ቅደም ተከተሉ ይህ ነው፦ መጀመሪያ ሰዋስው፣ ከዚያ መስፈርቶቹ፣ ከዚያ በኋላ ብቻ ጽሑፎቹ። የዚህ ድርሰት ምዕራፍ 3–5 ሰዋስውን በአርስጣጣሊስ ቃላት ይገልጻሉ፤ ምዕራፍ 6 እንደ መስፈርቶች ይጽፈዋል፤ የመጀመሪያውን ጽሑፍ የሚከፍተው ሦስተኛው ድርሰት ብቻ ነው። አንድ ጽሑፍ መስፈርቶቹን ካላሟላ ሙግቱ ይወድቃል፤ አንባቢውም በየትኛው ነጥብና ለምን እንደሆነ ያያል። መስፈርቶቹ ከጸኑ ሙግቱ ለሁሉም አልተረጋገጠም፤ ነገር ግን ራሱ አስቀድሞ ያስቀመጠውን ፈተና ተቋቁሟል። ይህ ድርሰት የመግቢያን ስፍራ የሚተካውም ስለዚህ ነው፦ ስለ መጽሐፉ ምን ማሰብ እንዳለብዎ ሳይሆን እንዴት እንደሚያነቡት ይነግራል።
ገቢር II — ሰዋስው
3. በምክንያት እንጂ በኋላ አይደለም
በፖኤቲክስ ስድስተኛ ምዕራፍ አርስጣጣሊስ በትራጄዲ ውስጥ ከሁሉ የሚበልጠው ምንድን ነው ብሎ ይጠይቃል፤ ይመልሳልም፦ ሴራው፣ በግሪክኛ mythos። ሴራን የሚገልጸው እንደ ገጸ ባሕርያት፣ ንግግሮች ወይም ትዕይንት ሳይሆን እንደ ክስተቶቹ አደረጃጀት ነው። ሴራው፣ ይላል፣ የትራጄዲ ነፍስ ነው፤ ሌላውን ሁሉ አንድ ላይ የሚይዘው እርሱ ነው፦ ተውኔት ያለ ጥንቁቅ የገጸ ባሕርይ ሥዕል ሊሆን ይችላል፤ ያለ ሴራ ግን አይችልም። ይህ መጽሐፍ የሰው ልጅ ታሪክ ሴራ አለው ሲል ማለቱ በትክክል ይህንን አደረጃጀት ነው። የክስተቶችን የሞራል ትምህርት አውቃለሁ አይልም፤ ይልቁንም በምን ቅደም ተከተል እርስ በርስ እንደሚከታተሉና የትኛው ወደ የትኛው እንደሚመራ ይጠይቃል።
በሰባተኛው ምዕራፍ አርስጣጣሊስ አንድ ሙሉ ነገር መጀመሪያ፣ መካከልና መጨረሻ አለው ይላል። መጀመሪያው ማንኛውንም ነገር መከተል አያስፈልገውም፤ መጨረሻው አንድን ነገር ይከተላል፣ እርሱንም የሚከተለው ነገር የለም፤ መካከሉ ደግሞ አንድን ነገር ይከተላል፣ ወደ አንድ ነገርም ይመራል። ይህ መጽሐፍ መካከሉን እንደ መታጠፊያ ያነበዋል፦ በጊዜ የግማሽ መንገድ ነጥብ ሳይሆን እንቅስቃሴው አቅጣጫ የሚቀይርበት ነጥብ። የእያንዳንዱ ድርሰት አራተኛ ምዕራፍ መታጠፊያው የሆነውና ሮሜ በመጽሐፉ መካከል፣ ከሰባቱ ድርሰቶች አራተኛው ሆኖ የቆመውም ስለዚህ ነው። ይህ የአነባበብ መንገድ የመጽሐፉ የራሱ ነው፤ አርስጣጣሊስ በቀጥታ አይናገረውም፤ ጥንካሬውም በጽሑፎቹ ውስጥ ይፈተናል።
በአሥረኛው ምዕራፍ አርስጣጣሊስ መላውን መጽሐፍ የሚሸከም ልዩነት ያደርጋል፦ አንድ ነገር በሌላ ነገር ምክንያት ቢሆን ወይስ ከእርሱ በኋላ ብቻ ቢሆን ትልቅ ልዩነት አለው። በጊዜ ብቻ እርስ በርስ የሚከታተሉ ክስተቶች ዜና መዋዕልን ይፈጥራሉ፤ በዚያም ሁሉ እውነት ነው፣ ነገር ግን ምንም ነገር ምንንም አያብራራም፤ ሴራ የሚፈጠረው ግን አንዱ ከሌላው ሲመነጭ ብቻ ነው። በዘጠነኛው ምዕራፍ ከአርጎስ አንድ ምሳሌ ይጠቅሳል፤ በዚያም የሚቲስ ሐውልት ለሚቲስ ሞት ምክንያት በሆነው ሰው ላይ፣ እርሱ እየተመለከተው ሳለ ወደቀበት። ክስተቱ አጋጣሚ ነበር፤ ቢሆንም አጋጣሚ አይመስልም ይላል፤ ምክንያቱም ተመልካቹ በውስጡ ምክንያት ያያል፦ ሴራ እጅግ ጠንካራ ቅርጽ ከመሆኑ የተነሣ ሰዎች በአጋጣሚ ውስጥ እንኳ ያነቡታል። ሴራ እርስ በርስ የሚከታተሉ ብቻ ሳይሆን አንዱ በሌላው ምክንያት የሚሆኑ ክስተቶች ናቸው።
ሮቢን የፎቶግራፎች ሳጥን አላቸው፦ ልጅነት፣ ትምህርት ቤት፣ የመጀመሪያው ሥራ፣ ቤት መቀየሮችና በዓላት፤ ያለ ቅደም ተከተልና ያለ ቀን። እርስ በርስ የሚከታተሉ ክስተቶች ናቸው፤ እያንዳንዱም እውነት ነው፤ በአንድነት ግን ገና ምንም አይናገሩም። በኋላ ሮቢን ሕይወታቸውን ወደ ኋላ ሲተርኩ፣ ምናልባት ረጅም ምሽት ላይ ለጓደኛ፣ ሥዕሎቹ ቦታ ቦታቸውን መያዝ ይጀምራሉ፦ ይህ ወደዚያ መራ፤ ያም ቀጣዩን ነገር አስቻለ። ክስተቶቹ አልተለወጡም፤ አሁን ግን አንዱ በሌላው ምክንያት ይከታተላሉ። ወደ ኋላ የተተረከ ሕይወት ሴራ ያገኛል፤ ለሕዝቦችና ለሰው ልጅም ይኸው እውነት ነው።
በዘጠነኛው ምዕራፍ አርስጣጣሊስ ቅኔን ከታሪክ ይለያል፦ የታሪክ ጸሐፊው የሆነውን ይተርካል፤ ባለቅኔው ደግሞ በሚመስል ሁኔታ ወይም በግድ ሊሆን የሚችለውን ይተርካል። ስለዚህ ቅኔ ከታሪክ ይበልጥ ፍልስፍናዊ ነው ይላል፤ ስለ ልዩው ብቻ ሳይሆን ስለ አጠቃላዩ ይናገራልና። ይህ መጽሐፍ የሚፈትነው ይህንኑ ድንበር ነው፤ የሰው ልጅ ታሪክ ሴራ ካለው ክስተቶቹ አንዱ በሌላው ምክንያት ይከታተላሉና። ያኔ አሳማኙ የግድ ከሆነው መለየት አለበት፦ አሳማኙ ሊፈጠር ይችላል፤ የግድ የሆነው ግን መጽናት አለበት። የመጽሐፉ መስፈርቶች የግድ በሆነው ላይ የተገነቡ ናቸው፤ የሚያወድቋቸው ውጤቶችም አንድም ጽሑፍ ከመከፈቱ በፊት አስቀድመው ተሰይመዋል።
4. ተገላቢጦሽ፣ መገንዘብ፣ መከራ
የፖኤቲክስ አሥራ አንደኛው ምዕራፍ የሴራን ሦስት ክፍሎች ይሰይማል፦ ተገላቢጦሽ፣ መገንዘብና መከራ። አርስጣጣሊስ እነዚህን ጸሐፊ ሊከተላቸው የሚገቡ ሕግጋት አድርጎ አይሰጣቸውም፤ ጥሩ ትራጄዲዎች ሲሠሩ በውስጣቸው የሚሆነውን ይገልጻል። የዚህ መጽሐፍ መሣሪያዎች ሆነው ሊያገለግሉ የሚችሉትም በትክክል ስለዚህ ነው፦ የአንድ ባሕል ሳይሆኑ ተመልካቹ በየትኛውም ቋንቋ የሚገነዘበው የእንቅስቃሴ ናቸው። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ የእያንዳንዱ ድርሰት አራተኛ ምዕራፍ በእነርሱ ላይ የተገነባ ነው፤ መካከለኛው ነጥብም ሁልጊዜ ተገላቢጦሹ ነው። ስለዚህ አንድም ጥንታዊ ጽሑፍ ከመነበቡ በፊት ሦስቱ በትክክል መገለጽ አለባቸው።
ተገላቢጦሽ በሚደረገው ነገር ውስጥ ወደ ተቃራኒው የሚደረግ ለውጥ ነው፤ የሚመነጨውም ከሴራው የራሱ አመክንዮ ነው። በአርስጣጣሊስ ምሳሌ ኦዲፐስ አባቱን እንደሚገድልና እናቱን እንደሚያገባ በተነገረው ትንቢት ምክንያት ቆሮንቶስን ትቶ ሄዷል፤ የቴቤስም ንጉሥ ሆኗል። ከፍርሃቱ ነጻ ሊያወጣው አንድ መልእክተኛ ከቆሮንቶስ ይመጣል፦ ኦዲፐስን በቆሮንቶስ ያሳደጉት ባልና ሚስት ወላጆቹ አልነበሩም፤ ሕፃን ሳለ ከቴቤስ ወደዚያ ተወስዶ ነበርና። ዜናው ኦዲፐስ በአንድ ወቅት በመንገድ ላይ የገደለው ሰው አባቱ እንደነበረ፣ ያገባት የቴቤስ ንግሥትም እናቱ እንደሆነች ይገልጣል። እፎይታውና ጥፋቱ አንድ ዜና ናቸው፤ ከውጭም ምንም አይገባም፦ የእንቅስቃሴው አቅጣጫ ከታሰበው የተለየ ሆኖ ይገኛል፤ ይኸው ነው።
መገንዘብ ካለማወቅ ወደ ማወቅ የሚደረግ ሽግግር ነው፤ አርስጣጣሊስም ከሁሉ የተሻለው ከተገላቢጦሽ ጋር አብሮ የሚመጣው እንደሆነ ይቆጥራል። ኦዲፐስ በቴቤስ ላይ ያለው መቅሠፍት እንዲያበቃ የንጉሥ ላዮስን ገዳይ ይፈልጋል፤ በፍለጋው መጨረሻም የተፈለገው ራሱ እንደሆነ ያገኛል። ፈላጊው ተፈላጊው ነው። ከውጭ ምንም ዕውቀት አይቀበልም፤ ቁርጥራጮቹ ከመጀመሪያው ጀምሮ በእይታ ውስጥ ነበሩና፤ ብቸኛው ለውጥ ራሱ የት እንደቆመ ማየቱ ነው። ስለዚህ መገንዘብ በዓለም ላይ ምንም አይጨምርም፤ ቀድሞ የነበረውን ግን በትክክለኛው ቅደም ተከተሉ ያስቀምጠዋል።
ሦስተኛው ክፍል መከራ ነው፣ በግሪክኛ pathos፤ አርስጣጣሊስም አጥፊ ወይም አሳማሚ ክስተት ብሎ ይገልጸዋል፦ ቁስሎች፣ ሞቶችና ሥቃይ። እንደ ቅጣት ወይም እንደ ሞራላዊ ፍርድ አይመለከተውም፤ ይልቁንም ተገላቢጦሹ ከድርጊቶቹ በግድ እንደተከተለ ሁሉ ከተገላቢጦሹ በግድ የሚከተል የሴራው ክፍል አድርጎ ይመለከተዋል። መከራ የእንቅስቃሴው አካል ነው፤ እንደ በቀል ከውጭ አይመጣም። ትራጄዲ መከራ የሚገባው ማን ነበር ብሎ ሳይሆን መከራው እንዴት ተፈጠረ ብሎ የሚጠይቀውም ስለዚህ ነው። ይህ ልዩነት መላውን መጽሐፍ ይሸከማል፦ ጥንታዊ ጽሑፎቹ መከራን ሲገልጹ እንደ ፍርድ ሳይሆን እንደ እንቅስቃሴው መግለጫ ይነበባሉ።
ያው ሦስትዮሽ ያለ መድረክም ይሠራል። ሮቢን ወተት አልቆባቸዋል፤ ነገር ግን ዝርዝሩ ሁልጊዜ ስለሠራ ማቀዝቀዣውን ሳያዩ የገበያ ዝርዝሩን ካለፈው ሳምንት ዝርዝር በጥንቃቄ ይገለብጣሉ፤ በሱቁ ውስጥ ነገር በነገር ይከተሉታል፤ ባለፈው ሳምንት ማቀዝቀዣው ውስጥ ወተት ስለነበረም በሞሉ ቦርሳዎች ያለ ወተት ወደ ቤት ይመለሳሉ። ይህ ተገላቢጦሹ ነው፦ ምንም እንዳይረሳ ለማረጋገጥ የታሰበው ያው ጥንቃቄ ወተቱን አስቀረው። ከዚያም በዝናብ ውስጥ ወደ ሱቁ በእግር ይመለሳሉ፤ ይህ መከራው ነው፣ ትንሽ ቢሆንም እውነተኛ። በክፍያ ቦታው ላይ ምን እንደተፈጠረ ይገነዘባሉ፦ ዝርዝሩን ፍጹም አድርገው ተከትለዋል፤ ዝርዝሩ የተሠራለትን ግን አልፈውታል።
5. ኢላማን መሳት
በፖኤቲክስ አሥራ ሦስተኛው ምዕራፍ አርስጣጣሊስ የማን ውድቀት ተመልካቹን ይነካል ብሎ ይጠይቃል። ፍጹም ደግ ሰው ሲጠፋ ማየት የሚያስጠላ ብቻ ነው፤ የክፉ ሰው ጥፋት ደግሞ የሚገባው ይመስላል፤ ስለዚህ አንዱም ርኅራኄን ወይም ፍርሃትን አይቀሰቅስም። ጀግናው እንደ እኛ ያለ ሰው ነው፤ የሚወድቀውም በክፋት ወይም በብልሹነት ሳይሆን ኢላማን በመሳት ነው፣ በግሪክኛ hamartia። ኦዲፐስ ከትንቢቱ ለማምለጥ ሁሉን አደረገ፤ ወደ ትንቢቱ፣ ወደ መንታ መንገዱና ወደ ቴቤስ ዙፋን ያደረሰውም ያው ሽሽቱ ነበር። ክፉ አልነበረም፤ ማንም ሊስት እንደሚችል ሳተ።
hamartia የሚለው ቃል የመጣው hamartanein ከሚለው ግስ ነው፤ ትርጉሙም ኢላማን መሳት ነው። በመጀመሪያ የቀስተኛውና የጦር ወርዋሪው ቃል ነው፦ ፍላጻው ይበራል፤ ነገር ግን ከኢላማው ጎን ያርፋል፤ ምናልባትም አንድ መዳፍ ያህል ብቻ ርቆ። በቃሉ ውስጥ ክፋትም ስንፍናም የለም፤ ቀስተኛው በቅንነት ያነጣጥራል፣ አሁንም ይስታልና። አርስጣጣሊስ ቃሉን ለሴራ ይዋሰዋል፦ ጀግናው መልካሙ ላይ ያነጣጥራል፣ የተቻለውን ያደርጋል፣ አሁንም ይስታል። ያለ መሳት ተገላቢጦሽም መገንዘብም፣ ስለዚህም ታሪክም አይኖርም ነበር፤ ስለዚህ መሳት የሴራው ጉድለት ሳይሆን ቅድመ ሁኔታው ነው።
መሳት ከውስጥ አይታይም፦ ጀግናው ይስታል፤ አያየውምም። ኦዲፐስ ቆሮንቶስን ሲለቅ ከትንቢቱ እያመለጠ እንደሆነ ያስባል፤ ነገር ግን አባቱን ወደሚያገኝበት መንታ መንገድ እየተጓዘ ነው። ተመልካቹ ጀግናው የማያየውን ያያል፤ የትራጄዲ ውጥረትም የሚመጣው ከዚህ ነው፦ ተመልካቹ መንገዱ ወዴት እንደሚያመራ ያውቃል። ሮቢን የገበያ ዝርዝሩን ተከተሉ፤ ያለ ወተት በክፍያ ቦታው ላይ እስኪቆሙም ድረስ ምንም ስሕተት አላዩም። መሳትን ለማየት ፍላጻውም ኢላማውም የሚታዩበት ስፍራ ያስፈልጋል፤ ያ ስፍራ ደግሞ ፈጽሞ በፍላጻው የራሱ በረራ ውስጥ አይደለም።
ከአርስጣጣሊስ ጥቂት መቶ ዓመታት በኋላ፣ በግሪክኛ የሚጽፍ አይሁዳዊ የሆነው ጳውሎስ በሮሜ መልእክቱ ሁሉም ኢላማን ስተዋል ብሎ ይጽፋል (ሮሜ 3:23)። አርስጣጣሊስ ለትራጄዲው ጀግና የሰጠውን ያንኑ የግሪክ ቃል ይጠቀማል። በትርጉም ቃሉ ኃጢአት ሆነ፤ ለዘመናዊ ጆሮም ኃጢአት ጥፋተኝነትን፣ ቅጣትንና የሞራል መተላለፍን ያመለክታል። መጽሐፉ ጳውሎስ አርስጣጣሊስን አንብቧል ወይም ከእርሱ ተውሷል አይልም፤ ያው ቃል በሁለት የተለያዩ ዐውዶች ያንኑ ቅርጽ ተሸክሟል ብቻ ይላል። የድራማ ፍልስፍናና የሐዋርያው መልእክት ያንኑ እንቅስቃሴ ይገልጻሉ፦ ሰው ያነጣጥራል፣ ይስታልም።
ይህ መጽሐፍ ኃጢአት የሚለውን ሳይሆን መሳት የሚለውን ቃል የሚጠቀመውም ስለዚህ ነው። መሳት ፍርድ ሳይሆን የሴራው ቅድመ ሁኔታ ነው፤ ያለ ጥፋተኝነትና ያለ ኀፍረትም ሊገነዘቡት ይቻላል። ሁለተኛው የእንቅስቃሴ ቃል ክፍተት ነው፦ በዓላማውና በኢላማው፣ በቃልና በዓለም፣ በሚፈለገውና በተገኘው መካከል ያለው ርቀት። የመጽሐፉ አባሪ፣ “የእንቅስቃሴ ቃላት”፣ እነዚህን ቃላት ይሰበስባል፤ እያንዳንዱ የትኛውን የቆየ ቃል እንደሚተካም ይናገራል። በእነርሱ ጥንታዊ ጽሑፎቹ እንደ ሞራል ሕግጋት ሳይሆን እንደ እንቅስቃሴ ሊነበቡ ይችላሉ፤ ቀጣዮቹ ድርሰቶችም የሚያነቧቸው በዚህ መንገድ ነው።
ገቢር III — ፈተናው
6. መጀመሪያ መስፈርቶቹ
የመስፈርቶቹ ቅርጽ የመጣው ከሂሳብ ነው። በሂሳብ ውስጥ +፣ −፣ × እና ÷ የሚሉት ምልክቶች በቁጥሮቹ ላይ ምን እንደሚደረግ ይናገራሉ፤ ሰዋስውም እነርሱ ናቸው፦ አንድም ስሌት ከመሠራቱ በፊት ሁሉም የሚያውቃቸው ሕግጋት። ስሌት ይፋዊ የሆነውም ስለዚህ ነው፤ ማንም እንደገና ሊሠራውና ወደዚያው ውጤት ሊደርስ ይችላል፤ የትኛውም ዝና የተሳሳተን መልስ አያድንም። ይህ መጽሐፍ ያንኑ ሕግ ወደ ንባብ ያመጣል፦ ከቀደሙት ምዕራፎች የመጣው የእንቅስቃሴ ሰዋስው በጽሑፍ ላይ ምን እንደሚደረግ ይናገራል፤ መስፈርት ደግሞ ሙግቱ እውነት ከሆነ በጽሑፉ ውስጥ ምን መገኘት እንዳለበትና በምን ቅደም ተከተል እንደሆነ ይናገራል። ከእያንዳንዱ መስፈርት ጎን የውድቀት መስፈርቱ ይቆማል፤ ይህ ሁሉ የሚጻፈው ከጽሑፎቹ በፊት ነው።
በተግባር፣ በመስፈርቶች በኩል ማንበብ ማለት ሁልጊዜ በዚህ ቅደም ተከተል የሚወሰዱ ሦስት እርምጃዎች ነው። መጀመሪያ መስፈርቱ በእንቅስቃሴ ቋንቋ ይጻፋል፤ ለምሳሌ፦ መሳቱ ከውስጥ አይታይም፤ ስለዚህ የታሪኩ ጀግና ስሕተቱን ወዲያውኑ ማየት የለበትም። ከዚያም የሚያወድቀው ምን እንደሆነ ይጻፋል፦ ጀግናው ስሕተቱን ከመታጠፊያው በፊት ካየ ንባቡ ይወድቃል። ጽሑፉ የሚከፈተው በሦስተኛ ደረጃ ብቻ ነው፤ አንባቢው ጀግናው የሚያይበትን ጥቅስ ይፈልጋል፤ ውጤቱም ምንም ይሁን ይመዘገባል። የሮቢን ወተትም ለፈተና ይሆናል፦ ሮቢን በችኮላ አንድን መስመር ዝም ብለው ዘልለው ከሆነ፣ ያ ቸልተኝነት ነበር፤ መታጠፊያ የሚኖረው ከጥንቃቄው ራሱ ሲመነጭ ብቻ ነውና።
ውጤቱን ለመጠበቅ መስፈርት በኋላ አይለወጥም። አንድ ጽሑፍ ካልተስማማ ጽሑፉ አይጣመምም፤ ቃሎቹም አዲስ ትርጉም አይሰጣቸውም፤ መስፈርቱ ይቆያል፤ ንባቡም በዚያ ነጥብ ይወድቃል። አርስጣጣሊስ በተውኔቶች ውስጥ መሆን የነበረበትን ሳይሆን የሆነውን ገለጸ፤ መስፈርቶቹም ያንኑ ሕግ ይከተላሉ፦ መታየት ያለበትን ይገልጻሉ፤ በቦታቸውም ይቆያሉ። ያም ሆኖ አንድ ነገር ቢታረም፣ እርማቱ ቀን ተጽፎበት በመጽሐፉ የፕሮምፕቶች ገጽ ላይ በይፋ ይገለጻል። ስለዚህ አንባቢው ከጽሑፉ በፊት መስፈርት የነበረውንና ከዚያ በኋላ የተለወጠውን ሁልጊዜ ማየት ይችላል።
በ1919 አርተር ኤዲንግተን በፀሐይ ግርዶሽ ወቅት የከዋክብት ብርሃን በፀሐይ አጠገብ ሲያልፍ ምን ያህል እንደሚታጠፍ ለካ። የአይንስታይን ንድፈ ሐሳብ ቁጥሩን አስቀድሞ ሰጥቶ ነበር፤ መለካቱ በቀድሞው ንድፈ ሐሳብ እሴት ላይ ቢያርፍ ኖሮ የአይንስታይን ንድፈ ሐሳብ ይወድቅ ነበር። ውጤቱ ክብደት የነበረውም በትክክል ስለዚህ ነው፦ ትንበያው ማንም ወደ ሰማይ ከመመልከቱ በፊት ተጽፎ ነበር። መለካቱ ከዚያ ወዲህ በበለጠ ትክክለኛነት ብዙ ጊዜ ተደግሟል፤ ዛሬም የማን ካሜራ እንዳነሣው የሚጠይቅ የለም። ያው መለኪያ ለዚህ መጽሐፍም ይሠራል፦ በታሪክ ውስጥ የታየ ንድፍ ክብደት የሚኖረው ጽሑፉ ከመከፈቱ በፊት ተጽፎ ከነበረና ሊወድቅ ይችል ከነበረ ብቻ ነው።
መስፈርቶቹ አሁን በቦታቸው ናቸው፤ ቀጣዮቹ ሦስት ድርሰቶችም ጽሑፎቹን በእነርሱ በኩል ይከፍታሉ፦ ዘፍጥረትን እንደ መጀመሪያ፣ ሮሜን እንደ ተገላቢጦሽ፣ ራእይን ደግሞ እንደ ፍጻሜ። የእያንዳንዱ ድርሰት ሁለተኛ ምዕራፍ ከጽሑፉ በፊት የራሱን መስፈርቶች ይጽፋል፤ በእያንዳንዱ ድርሰት መጨረሻም አንባቢው መስፈርቶቹ እንደጸኑ ወይም እንዳልጸኑ ራሱ ማረጋገጥ ይችላል። አንዱ እንኳ ከወደቀ ሙግቱ በዚያ ነጥብ ይወድቃል፤ በአዲስ ማብራሪያም አይጠገንም፤ አንድ ጽሑፍ ለአንድ መስፈርት ድጋፍም ተቃራኒ ማስረጃም ከሰጠ፣ ውጤቱ እንደ ጸና ሳይሆን እንደ ክፍት ይመዘገባል። ስለዚህ አንባቢው ሙግቱን እንዲያምን ሳይሆን እንዲያረጋግጥ ይጠየቃል፤ ማንም አረጋጋጭ ሊሆን ይችላል። አንድ ጥያቄ ግን አሁንም ክፍት ነው፦ ማንም ንባቡን ማረጋገጥ ከቻለ፣ ማን እንደጻፈው ቁም ነገር አለው ወይ?
7. ይህን ማን ጻፈው?
ይህ መጽሐፍ የተጻፈው ከቋንቋ ሞዴል ጋር በውይይት ነው። ደራሲው ጥያቄዎቹን ጠየቀ፣ አቅጣጫውን መረጠ፣ ያልጸናውንም ጣለ፤ ማሽኑ ደግሞ ሐሳብ አቀረበ፣ ቃላትን አዋቀረ፣ ግብዓትም ፈለገ። አንባቢው በውስጡ የሰው የሆነው ምንድን ነው፣ የማሽንስ የሆነው ምንድን ነው፣ በመጨረሻስ ንባቡ የማን ነው ብሎ መጠየቁ ተገቢ ነው። ጥያቄው የጎንዮሽ ጉዳይ አይደለም፤ መጽሐፉ ትልቅ ነገር ይሞግታልና፤ በትልቅ ሙግት ደግሞ ሁልጊዜ የሚሞግተው ማን ነው ተብሎ ይጠየቃል። ጥያቄው ተገቢ ነው፤ እዚህም ለጊዜው በተቻለ መጠን ይመለሳል።
የመጀመሪያው መልስ ግልጽነት ነው። እያንዳንዱ የደራሲው ፕሮምፕት በመጽሐፉ የፕሮምፕቶች ገጽ ላይ እንዳለ ይታተማል፤ ከእያንዳንዱም ጎን በኋላ በጽሑፉ ውስጥ ምን እንደተለወጠ ይገለጻል። አንባቢው ደራሲው ማሽኑን የት እንዳረመ፣ ማሽኑ ደራሲው የተቀበለውን ነገር የት እንዳቀረበ፣ ንባቡም በሂደቱ የት እንደተለወጠ ማየት ይችላል። ምንም አልተሰወረም፤ በኋላ የታረሙ ስሕተቶች እንኳ አልተሰወሩም፤ ንባቡ እንዴት እንደተገኘ የሚያሳዩት በትክክል እነርሱ ናቸውና። ስለዚህ የመጽሐፉ አዘገጃጀት ልክ እንደ ሙግቱ ሊረጋገጥ ይችላል።
ይበልጥ አስፈላጊው ግን ሙግቱ ልክ እንደ ሂሳብ የትኛውም ደራሲ ሳያስፈልግ ሊረጋገጥ መቻሉ ነው። በ1998 ቶማስ ሄልስ ስለ ሉሎች ጥቅጥቅ ያለ አደራደር የኬፕለርን ሙግት በኮምፒውተር አረጋገጠ፤ ገምጋሚዎቹ ግን 99 በመቶ ብቻ እርግጠኞች ነበሩ፤ በእጅ ለማረጋገጥ ስሌቱ እጅግ ብዙ ነበርና። ሄልስ ማረጋገጫውን ሌላ ፕሮግራም ደረጃ በደረጃ በሚያረጋግጠው ቅርጽ እንደገና ጻፈው፤ በ2014 ማረጋገጡ ተጠናቀቀ። በ2024 አንድ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ሥርዓት የዓለም አቀፍ የሂሳብ ኦሊምፒያድ ጥያቄዎችን በብር ሜዳሊያ ደረጃ ፈታ፤ መፍትሔዎቹም በተመሳሳይ መንገድ በማሽን ተረጋገጡ። ጥያቄው ከእንግዲህ ማን ፈታው ሳይሆን ስሌቱ ይጸናል ወይ የሚለው ነው፤ ይኸው ለዚህ ንባብም ይሠራል፦ መስፈርቶቹ ይፋ ናቸው፤ ንጽጽሩም እንደገና ሊካሄድ ይችላል።
የመጀመሪያው ምዕራፍ የጀመረው ሮቢን በጭንቅ በሚያውቁት ቋንቋ በተረዱት ቀልድ፣ እንዲሁም ከቋንቋ ወደ ቋንቋ በምትጓዘው ሲንደሬላ ነው። አንዳቸውም የሠሩት በተራኪያቸው ምክንያት ሳይሆን በቅደም ተከተላቸው ምክንያት ነው፦ ቀልዱ ማንም ይናገረው ሰዎችን ያስቃል፤ ሲንደሬላም ማንም ይጻፋት ትታወቃለች። የሰው ልጅ ታሪክ ሴራ ካለው የዚህ መጽሐፍ ደራሲ ወይም የማሽኑ ፈጠራ አይደለም፤ ወይ በጽሑፎቹ ውስጥ አለ፣ ወይ የለም። ተራኪ መጥፎ አድርጎ ሊያነብ ይችላል፤ የሌለን ቅደም ተከተል ግን ሊፈጥር አይችልም። ስለዚህ ደራሲው ጥያቄው ከጠቆመው ያነሰ ቁም ነገር አለው።
ይህ ንባብ በመጨረሻ የማን ነው የሚለው ጥያቄ አሁንም ክፍት ነው። ስለ ማሽኖችና ስለ ሰዎች ቴክኒካዊ ጥያቄ ብቻ አይደለም፤ የራሱን ሕይወት እንደ ታሪክ የሚያነብን ሁሉ ይመለከታል፦ የሚገነዘበው ማን ነው፣ ከየትስ ስፍራ? መጽሐፉ በመጀመሪያ መገንዘብ ሲፈጸም ከታየ በኋላ ወደዚህ ይመለሳል። ከዚያ በፊት ጽሑፎቹ በመስፈርቶቹ በኩል መከፈት አለባቸው፤ ከእነርሱም የመጀመሪያው መጀመሪያውን የሚተርከው ዘፍጥረት ነው። ቀጣዩ ድርሰት ሮቢን ከሚያስታውሱት በላይ ወደ ኋላ፣ ከቃላት በፊት ወደነበረው ጊዜ ይሄዳል።
የአወቃቀር ዕቅድ · የሥራ ማስታወሻ
ቀስቃሽ። አንድ ጽሑፍ፦ አርስጣጣሊስ፣ Peri poiētikēs። አስተምህሮ ሳይሆን የእንቅስቃሴ ሰዋስው ነው። 7 ምዕራፎች፣ 2 + 3 + 2፣ 5 አንቀጾች × 5 ዓረፍተ ነገሮች። ማዕቀፍ፦ ከልጅነት እስከ አዋቂነት ያለው የሕይወት ቅስት፣ በሁሉም ድርሰቶች አንድ ዓይነት።
ገቢር I — ሙግቱ
በየትኛውም ቋንቋ ያው ታሪክ
- ማዕቀፍ፦ ሰው ሕይወቱን ወደ ኋላ ሲተርክ ክስተቶቹ አንዱ በሌላው ምክንያት መከታተል ይጀምራሉ።
- ተረት ወይም ቀልድ በየትኛውም ቋንቋ ይሠራል፦ ቃላቱ ይለወጣሉ፣ እንቅስቃሴው ይቆያል።
- ዓረፍተ ነገር የራሱ ቃላት የሌሉት ሰዋስው አለው፦ ማን ለማን ምን ያደርጋል።
- ታሪክም ተመሳሳይ ሰዋስው አለው፦ የእንቅስቃሴዎች ቅደም ተከተል።
- ጥያቄ፦ እንቅስቃሴው በሁሉም ቋንቋዎች አንድ ከሆነ በእርሱ ታሪክን ማንበብ ይቻላል ወይ?
ሙግቱ
- ሙግት፦ የሰው ልጅ ታሪክ ሴራ አለው፤ ሰዋስውም በሁሉም ቋንቋዎች አንድ ነው።
- የድርሰት 1 ጥያቄ – አጋጣሚ ወይስ የሴራ ቅርጽ? – የሚፈተንበትን መንገድ ያገኛል።
- ቃላት ይለወጣሉ፣ እንቅስቃሴ አይለወጥም – ስለዚህ ጥንታዊ ጽሑፎችን እንደ እንቅስቃሴ ማንበብ ይቻላል።
- የሰዋስው ቃላት የመጡት አስተምህሮ ሳያስተምር እንቅስቃሴን ከገለጸው ከአርስጣጣሊስ ነው (Peri poiētikēs = ስለ መሥራት)።
- ሞዴል፦ The Grammar of Drama።
ገቢር II — ሰዋስው
በምክንያት እንጂ በኋላ አይደለም
- ፖኤቲክስ 6፦ ሴራ የክስተቶች ቅደም ተከተል ነው።
- መጀመሪያ፣ መካከልና መጨረሻ (ምዕራፍ 7) – መካከሉ የግማሽ መንገድ ሳይሆን መታጠፊያ ነው።
- ፖኤቲክስ 10፦ አንዱ በሌላው ምክንያት እንጂ ከሌላው በኋላ ብቻ አይደለም።
- የዕለት ምሳሌ፦ በሳጥን ውስጥ ያሉ ፎቶግራፎችና ቅደም ተከተል የሚይዙ ሥዕሎች።
- ፖኤቲክስ 9፦ አሳማኙና የግድ የሆነው – ሴራ የሚገነባው የግድ በሆነው ላይ ነው።
ተገላቢጦሽ፣ መገንዘብ፣ መከራ
- ፖኤቲክስ 11 የሴራን ሦስት ክፍሎች ይሰይማል – የእያንዳንዱ ድርሰት ምዕራፍ 4 የሚገነባባቸው እነዚያው ናቸው።
- ተገላቢጦሽ፦ ከሴራው ውስጥ የሚመጣ ወደ ተቃራኒው የሚደረግ ለውጥ።
- መገንዘብ፦ ካለማወቅ ወደ ማወቅ የሚደረግ ሽግግር፤ ከሁሉ የተሻለው ከተገላቢጦሽ ጋር አብሮ የሚመጣው ነው (ኦዲፐስ፦ ፈላጊው ተፈላጊው ነው)።
- መከራ የእንቅስቃሴው አካል እንጂ ቅጣት አይደለም።
- ስለዚሁ ሦስትዮሽ የዕለት ምሳሌ፣ የድርሰት 4ን ሠራተኛ አስቀድሞ የሚያመለክት።
ኢላማን መሳት
- ፖኤቲክስ 13፦ ሰው የሚወድቀው በክፋቱ ሳይሆን በመሳት ምክንያት ነው።
- ይስታል፣ አያየውምም – መሳት ከውስጥ አይታይም።
- በጳውሎስ ዘንድ ያው ቃል፦ ሁለት ቋንቋዎች፣ ያው እንቅስቃሴ።
- ስለዚህ ቃሉ ጥፋተኝነት ሳይሆን የሴራው ቅድመ ሁኔታ ነው።
- የእንቅስቃሴ ቃላት ይተዋወቃሉ፦ ኢላማን መሳት፣ ክፍተት (የእንቅስቃሴ ቃላት)።
ገቢር III — ፈተናው
መጀመሪያ መስፈርቶቹ
- ዘፍጥረት፣ ሮሜና ራእይ ከመከፈታቸው በፊት ሰዋስው እንደ መስፈርቶች ይጻፋል።
- እያንዳንዱ መስፈርት ሊወድቅ ይችላል፤ የውድቀት መስፈርቶቹ አስቀድመው ይሰየማሉ።
- ውጤቱን ለመጠበቅ መስፈርት በኋላ አይለወጥም።
- የአራት ቀለማት ቲዎረም 1976፦ ማረጋገጫውን ማሽን አረጋገጠ – ጸሐፊውን የሚጠይቅ የለም።
- አሳማኙ የግድ ከሆነው ይለያል። ሞዴል፦ Conditions First።
ይህን ማን ጻፈው?
- መጽሐፉ የተጻፈው ከቋንቋ ሞዴል ጋር በውይይት ነው – አንባቢው የሰው የሆነው ምንድን ነው ብሎ መጠየቅ ይችላል።
- መልሱ ግልጽነት ነው፦ ፕሮምፕቶቹ ይታተማሉ።
- ማንም ንጽጽሩን እንደገና ማካሄድ ይችላል።
- ወደ ምዕራፍ 1 ተረት መመለስ፦ ማንም ቢተርከው እንቅስቃሴው ይሠራል።
- ወደ ድርሰት 3 ድልድይ፦ ፈተናው ከመጀመሪያው፣ ከልጅነት ይጀምራል። ያለ ድምቀት።
- ይህ ድርሰት የተለየ መግቢያን ይተካል።
- ማረጋገጥ ያስፈልጋል፦ ፖኤቲክስ 6፣ 7፣ 9፣ 10፣ 11፣ 13፤ የብርሃን መታጠፍ (Eddington, 1919)።
የሥራ ግብዓት፦ Threshold of Recognition · The Same Landscape · Take Nobody’s Word for It · niin & näin
- አርስጣጣሊስ፣ ፖኤቲክስ 6 (ሴራ)፣ 11 (ተገላቢጦሽና መገንዘብ)፣ 13 (hamartia)። — ማረጋገጥ ያስፈልጋል
- የተረት ዓይነቶች፦ የAarne–Thompson–Uther ማውጫ፤ ሲንደሬላ ATU 510A ዓይነት ነው። — ማረጋገጥ ያስፈልጋል
- F. W. Dyson, A. S. Eddington እና C. Davidson, “A Determination of the Deflection of Light by the Sun’s Gravitational Field”, Philosophical Transactions of the Royal Society A 220 (1920)። መለካቱ የተካሄደው በ29 ሜይ 1919 ነው።
- ሮሜ 3:23 (hēmarton፣ “ኢላማን ሳቱ”)።
- Thomas Hales፣ የKepler ግምት (1998)፤ በFlyspeck ፕሮጀክት የተደረገው መደበኛ ማረጋገጫ በ2014 ተጠናቀቀ (Hales እና ሌሎች፣ Forum of Mathematics, Pi 5, 2017)።
- Google DeepMind፣ AlphaProof እና AlphaGeometry 2፦ የዓለም አቀፍ የሂሳብ ኦሊምፒያድ ጥያቄዎች በብር ሜዳሊያ ደረጃ፤ መፍትሔዎቹ በLean ተረጋግጠዋል (2024)።